”Jeg ble spurt om å holde et innlegg på kommunens dag den 25.november om gamle dager i Kvinesdal kommune. Jeg valgte å ta utgangspunkt i min første periode som ordfører. Dette er det innlegget jeg holdt. Redaktøren av Kvinesdal no ønsket å legge det ut på nettsida. Det synes jeg er greitt. Men jeg ønsker å gjøre oppmerksom på at dette er manuskriptet til et innlegg som skulle fremføres muntlig. Jeg har derfor lagt språket så tett opp til min naturlige dialektbruk som mulig. Skrivemåten er derfor en blanding av nynorsk og bokmål rettskriving. Jeg har imidlertid valgt å legge ut innlegget i den form jeg har utarbeidet det, delvis på grunn av tidsbruken. Skulle jeg ha laget et grammatisk riktig bidrag, hadde jeg måttet bearbeide innholdet en god del. Og det har jeg valgt å ikke bruke tid på. Jeg håper likevel at noen kan ha interesse av å lese det. Det kan være nyttig for oss alle å vite noe om det som har skjedd i kommunen tidligere og forstå litt av at det vi i dag ser rundt oss har en bakgrunn. Kanskje vi også kan få en bedre forståelse for at det vi gjør i dag blir en del av dagliglivet til mange mennesker i årtier framover. ”
 
Kommunens dag. 
Geir spurte meg om å holde et innlegg om gamle dager i Kvinesdal kommune. Men kva er gamle dagar? Det spurte mor mi også då eg var liten og maste  for å få ho til å fortelja frå gamle dager. Me svarte at ho skulle fortelja frå krigen. Poenget var at krigen låg bare 7-8 år bak oss, og me kan vel ikkje seia at det tidsperspektivet blir ”gamle dagar”. Min konklujson er at ”gamle dagar” er frå før den tida me sjøl kan huska.  Dokke har hørt uttrykket ”i manns minne”. Et manns minne er 30 år, så tida før det må i allefalle vera gamle dager. Derfor går eg nesten 35 år tilbake, til 1975. I juni det året fekk Kvinesdal besøk av kronprinsparet, Harald og Sonja. Oppgaven i Kvinesdal var å avduka støtta av Tjodolf frå Kvin på Utsikten. Det var stor stas og folkefest. Olav Bø Egeland var ordfører. Det som gjer at eg minnes denne dagen i tillegg til at det var ein stor begivenhet, var at eg fekk noen kommentarer frå folk om at  ”det er din tur til å vera ordfører neste gang.” Det overraska meg. Eg var 30 år og tenkte ikkje på å koma inn i kommunestyret, for eg stod langt nede på ei valgliste. Nå gjekk det slik likevel, og eg blei den yngste ordføreren noen gang i Kvinesdal og var også blant dei yngste i landet den perioden. 

Då det gjekk opp for meg at eg skulle vera ordfører,  fekk eg ein vond  angstopplevelse. Det som skremde meg vatanken om at det var store forventninger til meg og krav om å ta ansvar for ting som måtte koma. Eg hadde sett  kampen Olav Bø Egeland førte i forbindelse med nedlegginga av Knaben  i hans ordførerperiode. Og eg visste at den andre hjørnesteinsbedrifta i Kvinesdal, Trælandsfoss, hadde problem og at drifta framover var usikker. Nå følte eg presset på meg om at det var min oppgave å kjempa for Trælandsfoss. Men etter å ha trukke pusten djupt eit par gonger var eg klar til å ta fatt på ein oppgave som kom til å prega livet mitt for alltid. Dei åra som følgte er nok den mest travle tida eg har hatt. Ordførerjobben var eit ombud som blei betalt med ein godtgjørelse. Den godtgjørelsen eg hadde tilsvarte omtrent halv årslønn av det eg hadde som rådgiver og lærer på ungdomsskolen. Då eg hadde ein del nedsett lesetid som rådgiver, fekk eg permisjon frå undervisningsdelen og beholdt rådgiverdelen. Då kunne eg bruka tida meir fleksibelt og var ikkje avhengig av å få inn vikar i undervisningstimane.

Samtidig stod kommunen overfor store utfordringer. Denne tida var på mange måter eit tidsskille i kommunen. I dette korte innlegget kan eg ikkje nevna så mye, men vil ta for meg 3 område eg fekk mye å gjera med. 

Knaben: Då Knaben blei nedlagt i 1973, kom dette som lyn frå klar himmel. Kommunen hadde akkurat bygd ny skule. Den var ikkje ein gong innvia og tatt i bruk. Det var bygd ny veg frå Knaben gard. Den var ikkje ferdig, særlig gjaldt det fyllinga over sanden. Då eg begynte som ordfører, var det meste uavklart på Knaben. Men kommunestyret hadde gjort eit viktig vedtak, og det var at kommunen skulle bruka skulen til å drive leirskule i ein prøveperiode. Nå var prøveperioden over, og me måtte ta stilling til videre drift. Ivar Beite var skulesjef  og gjorde ein kjempeinnsats. Bror hans var skuledirektør i Rogaland, og Beite hadde også eit godt forhold til Hallgeir Furnes som var skuledirektør i Vest-Agder. Det var skuledirektørane som blei tildelt lærerstillinger til leirskulene. Me fire møttes til forhandlinger på Knaben og avtalte at skuledirektøren i Rogaland skulle avgi ei lærerstilling, og Vest Agder skulle avgi ei. Halvdelen av klassane skulle koma frå Rogaland og halvdelen frå Vest-Agder. Samtidig måtte me ha forhandlinger med styret for Knaben gruver om mange spørsmål. Eg og Beite møtte styret. Me sat framfor peisen i kontorbyget i det som i dag er museum. Dei svenske eigarane var der. Det eg minnes som litt artig, var måten dei var kledde på. Dei  var kledde som gruvefolk, slik ein ser på bilder av stigarar. Eg fekk  assosiasjoner til gruvedrifta på Røros slik Johan Falkberget skildrer det i sine bøker.

Me gjorde  avtaler som var avgjerande for  vidare framdrift. Blant anna å få i stand et vannverk. Gruva tok vann frå Finndalsdammen i noen store jernrøyr som låg i dagen ned langs fossen. Då gruva var i drift, var det god gjennomstrøyming, og det hindra at vannet fraus. Men då gruva stoppa og vannet blei ståande stille, fraus røyra. Og det fraus hol på dei. Det var  godt trykk, så vannspruten stod metersvis til værs.. Me fekk pengar til å legga nye plastrøyr inne i røyrgata. Det var dårlig isolasjon inn til husa, og me måtte derfor sørga for god gjennomstrømming ved å tappa mye vann på leirskulen. Denne løysinga med vanntilførsel er historie, for dei siste åra er det investert mye i nytt vannverk. Men den gong var det heilt avgjerande å finna ei løysing som var gjennomførbar. Det at leirskulen fekk ei løysing, var avgjerande for det vidare arbeidet .Det at leirskulen var i drift, var eit signal om at kommunen ville vera tilstede på Knaben .Det gav den nødvendige tillit til at ein kunne ta fatt på andre problem.  Det var forhandlinger med fylkeskommunen og vegvesenet om overtakelse og ansvar for veien, og sidan staten brukte heimfall til grunnen, måtte me heile tida forhandle med departementet. Ikkje minst var det eit sterkt krav om opprydding. Det var lite syn i bygda å ta vare på noe. Det meste blei betrakta som skrot som måtte fjernast. I dag ser me at det var trist at det ikkje blei tatt vare på meir. Men det var ei sterk holdning i kommunen at det ikkje skulle brukast  penger på Knaben. Mange var livredde for at kommunen skulle engasjera seg og ta på seg økonomiske forpliktelser. Eg minnes godt dei som hevda at det beste var å setja noen store steiner på vegen nord for Knaben gard, og så kunne alt på Knaben stå der og råtne ned. Då me fekk spørsmål om å overta kapellet, minnes eg protestane i formannskapet. Særlig ein replikk om at kommunen for all del ikkje måtte ha kapellet, ”for det kom til å bli dei dyraste Guds orda som noen gang var talt i Kvinesdal”.

Med leirskulen og vegspørsmålet løyst, gav det sikkerhet for dei som ønskte å kjøpa hus på Knaben. Det gjorde at etterspørselen etter husa økte. Dette var ei positiv utvikling, og me var veldig bevisst på at Knaben framover måtte betraktast som et fritidsområde. Dette er jo ei utvikling som skaut skikkelig fart etter at det blei tatt initiativ til jordskifte slik at grunneigarane kunne utnytte sitt eige område. 

Infrastruktur:

Samtidig som Knaben blei lagd ned, etablerte Øye smelteverk seg. Mens Knaben blei folketomt, førte etableringa av smelteverket til press på å få klargjort byggeklare tomter. Ein del kvindøler som arbeidde på Knaben, fekk jobb på smelteverket, men måtte flytta frå Knaben og etablera seg i Kvinesdal. I tillegg tok smelteverket med seg ein del folk frå Notodden.Dei hadde bruk for hus. Men sidan smelteverksindustri var eit ukjent fagområde for kvindølene, var det bruk for fagarbeidarar utanfrå. Og dei trong ein plass å bu. Her fekk me tidspress.Ting måtte skje  parallelt med bygginga av fabrikken. Arbeidet med å bygga smelteverket skjedde i perioden 71 -74, og då styrka kommunen administrasjonen. Kommunestyret oppretta stilling som kontorsjef som administrativ leder. Stillinga blei  seinare gjort om til rådmannsstilling. Det som skulle bli teknisk etat fekk sin begynnelse. Arne Skage blei tilsett som kommuneplanlegger, men etter ei tid ble stillinga gjort om til å vera teknisk sjef. Men det fantest ikkje kommunale tomter. Det var forhandla om tomtegrunn , men det skar seg og det blei ekspropriasjon. Og ekspropriasjon tar tid. Samtidig var det nødvendig å byggja ut kloakknettet. I forbindelse med skjønnet etter Sira – Kvina utbygginga, fekk kommunen ein del penger til kloakkutbygging. Den første etappen blei frå Hamrebakkene til Liknes. Men kravet frå fylkesmannen var kloakkledning heilt til Øye og etterkvart renseanlegg. Eg opplevde at me hadde eit tidspress på oss som var som å kjempa med ryggen mot veggen. Det var heilt nødvendig med ei opprustning av teknisk etat. I grunnen stod det ikkje på penger, for etter kvart kom inntektene frå Sira – Kvina. Det var meir eit spørsmål om å  bygga ut ein administrativ kapasitet som kunne få unna arbeidet. Ei tid hadde Kvinesdal eit investeringsbudsjett som var større enn Flekkefjord og Lyngdal til sammen. Ein ting var flaskehalsen på planlegging og reguleringsplaner. Ein annan ting var at kommunen ikkje eide grunnen me skulle byggja på. Skulle me få løyst oppgavene, måtte me gira opp mange hakk og få ein heilt annan fart i grunnervervet. Derfor grunnla me ”Grunnskjøpskomiteen”. Den bestod av tre medlemmer frå formannskapet. Dei var frå dei største partia, og utgjorde derfor eit fleirtall både i formannskap og kommunestyre. Det var ein ubetinga suksess. Me kunne føra reelle forhandlinger med grunneigarane. Når me var enige, kunne me der og då gjera avtale. Formelt måtte me ta forbehold om kommunestyrets godkjenning, men i realiteten var saka avgjort når me var enige. Men det hendte me fekk kjeft for at me hadde betalt for mye. Vårt mottrekk var alltid dette: ”Det er greitt, er det noen andre som vil forhandla, så er det heilt greitt, då kan dei overta”. Då blei det heilt stille og saka gjekk gjennom. For det å forhandla grunn var nok noe av det vanskelegaste me gjorde. Så fekk me hørt litt av kvart også. Ein gong skulle me forhandla grunn til veg og tomter. Me hadde formannskapssalen full av grunneiere då me møtte til forhandling. Åpningsreplikken frå ein av dei var denne: ”Det me skulle gjera med sånne folk som dokke, var å stappa dei på hove i dassen og dra i snora.” Men me blei enige, og ein heil del hus er bygd i dette området.

Og eg forstår folks holdning då dei møtte oss. Det var me som kom og ville ha deira eiendom mot deira vilje. Då måtte me lokka litt, slik at dei såg seg tjent med å seia ja. Eg trur at me mest alltid blei enige. På den måten blei mye av den infrastrukturen lagt som kommunen har bygd vidare på fram til nå. Me fekk klargjort tomtefelt. Det var tydelig at det var eit oppdemma behov, for når forholda blei lagt til rette, fekk me ein kjempe oppgang i boligbygging. Ein periode blei det bygd over 50 hus i året. Og me fekk ein sterk befolkningsvekstI perioden 1976 til 1979 aukte folketalet med 177 personer. Det utgjer ein årleg vekst på 0,8%. Til sammenligning aukte folketalet i perioden 2005 – 2008 med 47 personer som utgjer 0,2% årlig vekst. Barnetalet var høgt dei åra. Årskulla for perioden var i gjennomsnitt 86. I perioden før var det også store fødselskull med 1971 som det høgaste. Då var det fødd 102 barn i Kvinesdal, og det var desse som nå var på veg inn i skulen. Til sammenligning var gjennomsnittet for 2005 til 2008 på 66, altså 20 unger mindre født i året enn perioden 76 -79.

Desentralisering:

Dette punktet heng litt sammen med det forrige om infrastruktur. Men eg omtaler det som et eige punkt då det var typisk for vår tenkning og handling frå 1976.

I strevet med å få  bygd ut infrastrukturen i sentrum, var det mange som meinte at me bare skulle satsa på eit sterkt sentrum, fordi eit sterkt sentrum ville demma opp for flytting ut av kommunen, og også vere ein styrke for utkantane. Denne tanken  stod  sterkt i mange fagmiljø og blant samfunnsplanleggere, og gjer det den dag i dag. Politisk var me  bevisst på at me ville ha ein desentralisert kommune, og at det samla ville gjera kommunen meir robust overfor framtidige utfordringer. Men me hadde problem. Det var vanskelig å få bygd hus  på gardane. Så var det nesten umulig å få kloakkutslepp. Det kom nye utsleppsforskrifter som gjorde det nesten umulig å få bygd. Me risikerte at det var kloakkforskriftene som etterkvart bestemte befolkningsstrukturen i kommunen. Og då var det lite hjelp i å tru at skulen skulle halda fram dersom det ikkje kom nye ungar til. Det var då politikken med grendesentra blei utforma. Først slo me fast eit prinsipp om ein desentralisert kommune, med grendesentra  som ein viktig del i denne strukturen. Eit grendesenter bygde på skulekretsen. Det skulle vera skule, barnehage og nærbutikk. Og for å støtte opp om befolkningsstrukturen, skulle kommunen etablere eit kommunalt byggefelt med til enhver tid ledige tomter. Det innebar utbygging av kloakk med renseanlegg og et kommunalt vannverk i kvart senter. Med det utgangspunktet begynte arbeidet med å utvikla  infrastrukturen rundt grendesentra slik vi kjenner den i dag. Eg har brukt utallige timer og dager i forhandlinger bak dei byggefelta me ser både på Feda, Øye, Storekvina , Austerdalen og Kvinlog.- og i sentrum/Hamrebakkene. Dette var også ide-grunnlaget bak den desentraliserte skuleutbygginga. Den var jo delvis sentralisert på 60 –talet. Tanken var at skulen skulle vera ein  enhet med ein størrelse som gav eit passelig stort miljø både for lærere og elever. Derfor blei  Rafoss krets og Røynestad krets slått sammen. Ny skule blei bygd som som ein del av det som blei  grendesenter i Vesterdalen. Det same gjaldt Austerdalen. Både Vesterdalen og Austerdalen fekk tilbakeført mellomtrinnet frå Liknes skule. Kvinlog hadde  fått si ungdomsskule. Då det kom spørsmål frå Feda om å få 7.klasse der, tok kommunen steget full ut med å bygge ut ungdomsskolen. Då me valgte å bygga Fjotlandsheimen var det ut frå same tankegangen –i staden for å konsentrera all utbygging rundt Kvinesdalheimen. Me var klar over at ei desentralisert utbygging kan vera ei dyrare løysing når me ser det i kroner og ører i eit kommunebudsjett. Men det var vår oppfatning at dette var vel anvendte penger for å utnytte den kvaliteten som ligg i heile kommunen Men på det tidspunkt visste me at kommunen ville få bedre råd med stadig nye inntekter frå Sira Kvina og kunne  trygt ta opp større lån til investeringar og auka lånegjelda.

Det var det eg hadde tenkt å seia, så takk for oppmerksomheten.

Kvinesdal den 25.november 2009.
 

Arnold Omland