Solbjørum(Rullen) avfolka engang mellom 1910 - 1930. Gården ligg vakkert ved Solbjørsvann. Foto: Jan Kåre Rafoss Solbjør

Sjølv om ein og annan heiegard blei fråflytta før 1835, er den sto­re fråflyttinga ein prosess som høyrer den nyare tid til. I 200— 300 år var busetjinga i bygda nok­så einsarta, men frå 1800-talet kom det med rivande fart ei av­folking av heiene og auka buset­nad i dalen.

I denne fråflyttinga er det eit tydeleg mønster. Dei gardane som folk flytta frå først, er dei som var minst, låg lengst frå folk og var mest tungdrivne. Alt før 1800 blei Hetlestøl under Øye og Lauvås (Asen) nedlagde. I tidsromet 1820-1880 blei 7 gardar til avfolka. Mellom 1820 og 1830 reiste folka frå Ytre øyeheia og Røynes. I 1837 blei Ystestøl av­folka, rundt 1845 Berstøl, i 1856 Store Solberg, Knarvestøl rundt 1860 og Heistøl rundt 1870. For sume av desse gardane, som Ytre øyeheia, Knarvestøl og Heistøl, er det uråd å setja noko fast års­tal for fråflyttinga, for di folk kom til garden, budde der nokre år, drog frå og let garden liggja øyde ei tid før så nye eigarar kom til. Dei årstal som er nemnde, er derfor tida då den siste busetja­ren flytta frå.

Alle desse bruka var små, med skyld frå 6 til 3 engelsk, og låga­re. Både Røynes og Knarvestøl var plassar under Gullestad, der brukarane ikkje åtte garden. Og alle desse gardane var så små at det heller ikkje i ei tid med natu­ralhushald let seg gjera å halda fattigdomen borte. Derfor finn vi at desse gardane blei avfolka, til trass for at folketalet auka og fol­kepresset dermed blei større.

Spikkeland i gamle Fjotland kommune, vest for Narvestad. Foto: Jan Kåre Rafoss

Med Herrestøl er det noko ser­skilt. Garden var på 6 engelsk og hadde eit godt fiskevatn. Men det var svært langt til folk, og garden låg for høgt over havet til å vera god. Dessutan blei det sagt at her var skrømt — ein fak­tor som ein snaut kan sjå heilt bort frå som årsak til fråflytting.

Rundt 1880 kan ein rekna at naturalhushaldet tok slutt. Nå måtte folk i større og større grad kjøpa seg varer hos handelsman­nen. Dermed kjem avstanden til Liknes eller Øye inn som avgjer­ande faktorar for fråflyttinga. Og dei gardane som nå blir fråflytta, er større og rikare. Stakkeland, som har lege øyde etter 1880, var på 6 engelsk og hadde gode fiske­vatn, men låg langt frå dalen. Mellom 1890 og 1900 blei også Mø­gedal og Ryggesås nedlagde.

Men det er etter 1900 at fråflyt­tinga for alvor fekk dimensjonar. Medan det i dei siste 50 år før hundreårsskiftet blei avfolka 6 gardar, blei det i dei første 50 år etter år 1900 avfolka 23 gardar.

Årsakene til dette er fleire. Ut­flyttinga til USA hadde letta på folketrykket i bygda og dermed var dei økonomiske tilhøva blant folk betre. Det vaks opp ein ny ættled som såg at dersom dei skulle driva barndomsgarden, vil­le dei aldri kunne leva i slike kår som folk i dalen. Før hadde dei ikkje hatt noko valg. Nå kunne dei emigrera, eller dei kunne ta ut på anleggsarbeid eller arbeid i industrien. Valde dei dei to siste vegane, måtte kone og barn sitja att i einsemda. Då var det betre å dra til dalen.

I et fantastisk kulturlandskap ligg gården Li, ovenfor Sandvatn stasjon, avfolka ca 1950. Foto: Jan Kåre Rafoss

Det som i nokon mun kunne halda busetjinga på heia oppe, var at her var krinsar med fleire gardar og mange huslyder. Men det kunne bare gje utsetjing med fråflyttinga, før eller seinare kom turen til kvar gard. Og ein kan sjå at når ein gard i ein krets blei avfolka, fylgde andre etter. Dette melde seg først for gardane på vestheia. Der var dalevegen lengst. Fundal, Rullen, Våske­land og Tunås blei alle avfolka mellom 1910 og 1930. Båstøl og Øvre Londal på ytre austheia blei avfolka i 1920-åra. Møgedal blei avfolka like før 1900, Gløvre i 1907, Audalstøl før 1920, og Nekland rundt 1930. Det kan såleis sjå ut som avfolkinga av ein gard i ein krets la eit slag avfolknings­press på nabogardane. Dette har to viktige årsaker. På den eine sida kunne avfolkinga av ein gard i ein skulekrets vera nok til at barnetalet fall slik at der ikkje lenger kunne vera skule. Dermed fall eit naturleg samlingspunkt i krinsen bort, barna måtte til ein ny skule og det var ofte første bod om fråflytting. Og på den an­dre sida kom dei menneskelege faktorane. Fråflytting innebar at naboband blei rivne over, eit livs­mønster blei brote sund og heia, som før var vegen til næraste granne, blei nå einsemd. Då det budde folk på kvar heiegard, var det ikkje stort annleis å bu der enn i dalen. Men då det eine bru­ket etter det andre blei fråflytta, kom einsemda over dei som sat att.

Dette kretsmønster kjem tyde­leg fram i avfolkinga av gardane rundt Sandvatnet på Kvinesheia. Her var ei tid skulebarn nok til to skulekretsar, Gausdal og Sand­vatn. Til Gausdal krets høyrde forutan Gausdal også Hauan, Hidra, Eieland og Ågedal. Til Sand­vatn krets høyrde forutan Austre Sandvatn, Hidreskog, Stranda, Haddeland, Espeland på heia og Solås. Men Hauan og Eieland blei nedlagde mellom 1900 og 1910. Og ei tid seinare blei Gaustad krets nedlagd og Hidra og Gausdal overførde til Sandvatn krets, og Ågedal til Førland krets. Men Espeland på heia blei nedlagd i 1932, Stranda og Austre Sandvatn i 1950-åra og Haddeland 1950. Dermed var det snart for lite barn til ein skulekrets, og også Sandvatn krets blei lagd ned.

Jordene ved Tjellås rett bak tidligere våningshus på gården i forkant av bilde. Våningshuset stod tidligere lengre bak, men ble flytta ca 1935. Gården Røynes til venstre ved tjødna. Tjønnskårtjønna til høyre og Tjellåsvann lengst bak. Foto: Jan Kåre Rafoss

I 1905 blei vegen over Kvinesheia til Lyngdal ferdig. Og det førde med seg at gardane langs den vegen ikkje blei fråflytta, bortsett frå Togås.

Elles gjev ikkje avfolkingsåret alltid det rette bilete av den re­elle fråflytting. For i mange til­felle sat det att ein eldre mann på bruket i fleire år, medan gar­den i røynda ikkje var i drift. Såleis blei både Moisrullen og Øirutle først avfolka etter 1960, utan at det gjev noko rett bilete av busetjinga på gardane. Det same er tilfellet med Bjørkeli, som blei avfolka rundt år 1900, men utan å ha vore dreve i større grad dei siste åra.

Avfolkinga var stor like etter hundreårskiftet, men i 1920- og 1930-åra blei etter måten færre gardar nedlagde. Det har nær samanheng med dei dårlege ar­beidstilhøve som då var. I 1930- åra var det bare 3 gardar som blei nedlagde, Egeli, Espeland på heia og Nekland. Men på dei to siste gardane døydde dei ut.

Etter andre verdskrigen kom det på ny fart i fråflyttinga. År­sakene var nå heilt klåre: Garda­ne var tunge og strevsame, slik at ein kunne tena betre på anlegg eller i USA. Dei låg for langt frå dalen og fekk veg og elektrisk lys seint, slik at dei følte seg forsøm­de samanlikna med dalegardane. Den nye generasjon likte ikkje å «bu på heia». Skulepolitikken, med aukande sentralisering, tente heller ikkje til å motverka denne straumen ned frå heia.

I 1945-åra blei så Steinsland, Austre Sandvatn, Stranda, Nedre Londal, Trælandshei og Rafosshei nedlagde, i 1950-åra flytte folk frå Li, Eigebrok, Staddeland, Guse, Haddeland, Solbjørum og Stokkeland. Etter 1960 blei Øi­rutle, Moisrullen, Øvre Teigen og til dels Kleiven, fråflytta. I dag bur det folk på svært få heiegardar.

Det kan sjå ut som ein nå går inn i ein ny fase av fråflytting. Dei gardane som ligg nær dalen, som Stokkeland, eller i dalsida, som Øvre Teigen, mister busetna­den. Samstundes kjem det ein au­kande konsentrasjon på Liknes/Eljestraum og Faret, og førebels i mindre grad, også på Øye. Og dette ser ut til å bestemma møn­steret i busetjinga i bygda i den næraste framtid.

Tekst av Ånen Årli
Bildetekster av Jan Kåre Rafoss

Ikkje mange bygder fostret så mange gjætara som Kvinesdal hevda Ånen Årli. Foto/Copyright: Penelope Film AS

Det er snart tid for premiere på barnevandringsfilmen Yohan og vi har derfor funnet en artikkel i Kultursoga om nettopp dette emnet. Premieredato for filmen er satt til 26. mars og Kvinesdal kommune skal verte åpning av barnevandrings stiene i Årli 4. juli. Selveste Kongehuset er invitert. Det er også interessant å lese historien bak filmen som har klare likhetstrekk med Ånen Årli sin beskrivelse i Kultursoga fra 1972.

Har du som leser historier eller annen faktainformasjon å bidra med til denne artikkelen så setter vi stor pris på at du legger inn en kommentar nederst.

Ånen Årlis skildring frå Kultursoga – BORT OG GJÆTA:
Dette var i dei gode, gamle dagar. Det er så lenge siden at det er eit eventyr for dei unge i dag. Eventyret er sant, for det lever folk i 1970 som har vore gjætarar i Fjotland, Eiken og Hægebostad. Dei seier at dei har mange gode minne fra gjætlebakken og frå dei folka dei tente hos. Så seint som i 1914 reiste det hjuringar over heia til Hægebostad.

For 80-90 år sidan var det hard kamp for tilværet. Det var ikkje bare vaksne som måtte ut til andre bygder og søkja etter forteneste. Når barna blei 8-9 år gamle, måtte dei ut og gjæta i heimbygda. Dei reiste sjeldan austover før dei blei 11-12 år gamle. Kvar vår kom det agentar som skulle festa hjuringar. Barna skulle få opp til 10 dalar i løn for sommaren og alle skulle koma til snille menneske og få det godt. Det var ikkje alle foreldre som sende barna sine ut i det ukjende. Dei som hadde god råd, heldt barna sine heime, men mange barn bad om lov til å koma ut og tena nokre kroner. Ein veit ikkje kor mange gjætarar som var ute årlig.

Skulen blei forsømt til fordel for gjæting og løn til å redda familien frå fattigkassen. Foto/Copyright: Penelope Film AS

Dei tok opp manntala om hausten etter at gjætarane var kome heim. Heller ikkje veit ein kva tid desse ”barnevandringane” austover begynte. Ein gut fra Moi blei konfirmert i Konsmo i 1809. Det var vanlig at gjætarane blei konfirmerte i andre bygder.

Dei som var ute og gjætte, måtte forsømma skulen både haust og vår. Sokneprest Brochmann skreiv i 1854: ”Om Sommeren indtræde imidlertid endnu, større hindringer for Skolen, da alle Børn fra 11- 12 Aars Alderen maa ud for at gjete. Her findes nemlig ingen Hegn for Markene og Foreldrene have ikke Leilighed til at holde Børnene hjemme, disse maa ud paa Gjetetjeneste, ofte til fremmede Sogne, og erholde de foruden Føden 3 til 5 Speciedaler for Sommeren.”

Det var ikkje mange kroner dei fekk for å gjæta i heimbygda. Ofte var det bare maten og litt klede. På Austlandet, det ville segja bygdene rundt Kristiansand, fekk dei opp til 40 kroner i løn for sommaren. Desse kronene var ofte nok til å redda heimen for å bli selt på tvangsauksjon og familien koma på fattigkassen som var den største skam ein kunne koma ut for. Faren kom ofte og henta løna for barna sine.

Det er lite ein veit i dag om desse stakkarane som måtte gjæta heile sommaren. Mange lengta slik at dei rømte heim att. Her hjalp korkje tårer eller løfte om å vera flinke og snille, fekk dei bare vera heime. Foreldra måtte gjera seg harde og jaga barna tilbake. Det var ei stor skam å røma frå tenesten.

Lærar Samuel Egeland skreiv at dei 3 åra han var ute og gjætte, var dei verste åra i hans barndom.  ”Hadde alle de tårer jeg gret vært samla på ett sted, ville det ha blitt nok til å lauga seg i. Vi gikk på bandtresko og leggesokker og kom hjem om kvelden med sundrevne klær. ”

Ikke alle kom til snille mennesker og en kan vel lett forestille seg hvordan det var på toppen av hard gjæting i mange timer til dagen. Her bonden Nome (Jørgen Langhelle) frå filmen Yohan. Foto/Copyright: Penelope Film AS

Det var ikkje alle som kom til snille menneske. To barn frå Jerstad kom til Austlandet. Dei fekk så lite mat at de i svalt. Tenestejenta i huset ville hjelpa desse stakkarane og lurte unna potetskrell. Dette fekk kona i huset sett, at hjuringane åt opp maten for kalvane i fjøset. Når svolten gnog som verst, måtte dei eta mikkelsbærlauv. Det blei betre då dei kunne eta seg mette på mogne bær.

I bind 1, side 165 og 200 er fortalt om ei kone som døydde fra 6 barn i alderen 1 til 10 år. Alle desse måtte på gjætlebakken frå dei blei 7 år gamle. Dei 4 eldste kom til Iveland, Vegusdal og Herefoss. Vegen var lang, 10—15 mil over heier og dalar—med litt niste og ein liten bylt med klede på ryggen. Dei kom til gode heimar og fekk all den maten dei kunne eta. Dei gjætte i fleire år. Den yngste slutta i tenesten da han blei lova betre løn på ein einbølt gard. Der fekk han så lite mat at han sprang fra hjuringtina og krøteret og rømde 1/2 mil til nærmaste granne. Der fekk han arbeid som kjøregut for 1 kr. dagen og kosten.

Det var ikkje tale om skor og regnty i den tida. Dei gjekk barbeint heile sommaren eller på bandtreskor. Det var trebotnar med ei reim over.

Ikke alt kan ha gått smertefritt. Far Johannes (Dennis Storhøy)og Johan (Robin Pedersen Daniel). Foto/Copyright: Penelope Film AS

Dei måtte ut kvar dag i all slags ver og måtte ofte gå våte til skinnet heile dagen. Dei kunne ha gode dagar når veret var fint og krøteret gjekk rolig i samla flokk. I nistetina var det mange som hadde Pontoppidans forklaring og bibelsoga. Desse bøkene måtte dei læra på rams elles slapp dei ikkje fram for presten.

I 1860-åra kunne gjætaren møta både ulv og bjørn. Ole Gausdal gjætte i Knaben i Fjotland. Ein dag kom ein stor bjørn som gjekk og at gras ilag med krøteret. Eit år hadde han stedt seg til å gjæta på Ualand i Heskestad. Han gjekk til fots den lange vegen. Da han kom fram, hadde dei leiga ein annan gjætar og Ole måtte gå same vegen tilbake utan godtgjersle.

Det var trulig inga bygd som fostra så mange gjætarar som Kvinesdal. Dei gamle så at gjætarlivet var ikkje så ille som mange ville ha det til. Barna fekk læra å gjera nytte for seg. Dei fekk læra å stå på eigne bein og lita på seg sjølve og blei tidlig veslevaksne. Som 16-åringar bar det austover på borkefletting. Seinare finn ein dei att på emigrantbåtane på veg til Amerika, men dei fleste kom tilbake til Kvinesdal.

Av Ånen Årli

Historien som har dannet grunnlag for filmen Yohan

Barnevandringene på Sørlandet 1800-1910

Filmen tar utgangspunkt i arbeidsvandringene av barn som fant sted på Sørlandet på 1800 -tallet og fram til 1910. I begynnelsen av april hvert år dro barn fra små gårder i Kvinesdal, Hægebostad, Marnardal og Audnedal sam­men i flokker, og samlet seg gjerne ved større steder, som blant annet Konsmo kirke. Herfra gikk de samlet fra de fattige indre bygdene i Vest-Agder til de rikere gårdene i Aust-Agder. Barnevandrere kom også fra Søgne, Evje, Birkeland og gikk videre østover.

Hele stien skal merkes; fra Kvinesdal i vest til Landvik ved Grimstad i øst. Foto: Siw Hemsetts blogg

Ofte måtte barna gå 15 – 20 mil til fots. Veiene barna fulgte gikk på tvers av dalene. Landskapet var den gang helt annerledes enn i dag. Det fantes nesten ikke skog, og utmarka ble brukt til beitemark. Noen deler av stiene som barnevandrerne fulgte er fremdeles å finne, selv om mye i dag er nedbygd av veier, jernbaner, dyrket og beplantet. På de rikere gårdene jobbet barna med blant annet fjøsstell, matlaging, slåtton, snekring og gjeting. På denne tida var det vanlig med ulv og bjørn, og de måtte gjete buskapen mot rovdyrene.

Barna fikk kost og enkel losji på gårdene, kanskje et par nye sko eller 50 kroner etter endt sesong. Arbeidet var hardt for barn i alderen fra 7 til 15 år. Noen kom til greie folk og ble behandlet godt, mens andre opplevde rene slavelivet.

Mange av barna emigrerte senere til USA, gjerne så snart de var konfirmerte, 15 eller 16 år gamle. Filmen bygger på sanne historier fortalt til Grete og Odd Hynnekleiv. To av kildene var barnevandrere i USA. De var da 99 og 100 år i 1991.

Du finner også en Facebookgruppe til dette emnet: Ikke glem barnevandrerne

Nettside til filmen: www.yohan.no

Prosjektansatt Siw Hemsett som skal arbeide  med Barnevandringsstiene og et Barnevandringssenter i Audnedal kommune. Prosjektet er et samarbeid mellom 12 kommuner i indre Agder. Les hennes blog her: http://barnevandring.blogspot.com/